Documenta 14 Kassel: veel kritiek, toch gaan zien

(Gepubliceerd in Trouw, 12 juli 2017)

De Documenta in Kassel kreeg al veel kritiek. ‘Te politiek’, ‘te veel conservatoren, te weinig kunst’. Deze editie van de vijfjaarlijkse tentoonstelling van hedendaagse kunst is inderdaad geen licht verteerbare kost. En toch: ga er vooral heen. Een bespreking in zeven punten.

1. Origineel is dit kunstwerk niet
De meeste documenta’s hebben een duidelijke, uitgesproken standpunt, deze editie, zo lijkt het, niet. De organisatie noemt het motto, ‘Leren van Athene’, ook na bijna honderd dagen nog steeds een ‘werktitel’, de namen van de 160 deelnemende kunstenaars zijn niet op een officieel moment bekendgemaakt (maar waren wel te ontdekken in de vele publicaties vooraf), en in plaats van alleen in Kassel begon de manifestatie al in april in Athene. (zie hier mijn bespreking van dat eerste deel) Continue reading Documenta 14 Kassel: veel kritiek, toch gaan zien

Vrouwen met power

(verschenen in Trouw, 16 juni 2017)

Lucas Cranach de Oudere (1472 – 1553) wordt ook wel de Andy Warhol van de zestiende eeuw genoemd. Een grote tentoonstelling in Düsseldorf laat dat de Renaissancekunstenaar die titel meer dan wie ook heeft verdiend.

Venus en Amor, Cranach de Oudere, 1509, coll. Hermitage, Sint Petersburg

Venus’ tepels priemen nog net niet door het vernis van het schilderij. De liefdesgodin op het paneel van Lucas Cranach is niet zomaar naakt, de kunstenaar haalt alles uit de kast om de toeschouwer te doen blozen. De sluier over Venus’ schaamstreek benadrukt meer dan hij zou kunnen verhullen, zo transparant en plastisch is het doek over het lichaam gedrapeerd. Venus probeert de kleine Cupido bij haar benen nog in bedwang te houden met haar hand, maar het jongetje spant zijn boog al en kijkt zijn doelwit, de toeschouwer, bezwerend aan. ‘Bedwing je liefdesdriften met alle kracht, zodat Venus je bedwelmde hart niet in bezit krijgt’, waarschuwt de Latijnse tekst achter Venus’ hoofd vergeefs: de tekst legt het af tegen het beeld.
De uitdagende Venus met Cupido uit 1509 hangt meestal in de Hermitage in Sint Petersburg. Nu is ze nog tot eind juli te zien in Düsseldorf, samen met nog zo’n tweehonderd schilderijen en prenten van Cranach de Oudere, een van de belangrijkste Duitse Renaissancekunstenaars. De Andy Warhol van de zestiende eeuw wordt Cranach wel genoemd, zo goed zag hij in hoe portretten en afbeeldingen konden bijdragen aan bekendheid van ideeën of personen. Handelsmerk: een gekroonde slang als signatuur, en in de schilderijen opvallend vaak lijnen die zo uit een viltstift lijken te zijn gekomen. Continue reading Vrouwen met power

De wereld van Raymond Pettibon

(verschenen in Trouw, 7 juni 2017)

Raymond Pettibon is in Nederland vooral bekend van zijn ontwerpen voor platenhoezen van alternatieve bandjes. Een grote overzichtstentoonstelling in Maastricht laat zien dat zijn werk veel verder reikt dan dat.

‘Vavoom!’ Een klein mannetje met een gigantische mond schreeuwt het uit. Met zijn stem kan Vavoom (meer woorden kent hij niet) bergen verzetten à la de oerknal. Vavoom was een personage uit de tekenfilmserie Felix the Cat, eind jaren vijftig op de Amerikaanse televisie, inmiddels is het ook een vast karakter in de wereld van kunstenaar Raymond Pettibon. Op een van diens tekeningen staat Vavoom aan de rand van een vallei met vulkanen, zijn Vavoomroep moet in het hele land te horen zijn. ‘Dit gevoel komt het duidelijkst naar voren in de gedichten’, staat er mysterieus in kleine handgeschreven letters bij. Continue reading De wereld van Raymond Pettibon

Sterren op het doek

(verschenen in Trouw, 23 mei 2017)

In Zwolle zijn de komende maanden portrettekeningen te zien die gemaakt zijn door Bob Dylan, de zanger. Dylan is niet de eerste beroemdheid wiens werk in een museum hangt.

De ontdekking was een toevalstreffer. De Roemeen Marcel Lazar Lehel, onder computervrienden bekend als Guccifer, hackte in 2013 de e-mail-accounts van de familie George W. Bush junior. Continue reading Sterren op het doek

Kunstkritiek in Nederland

Nav het voltooien van de boekenserie Kunstkritiek in Nederland maakte Isabel Baneke voor Trouw (15 sept 2017) een inventarisatie van de verschillende soorten kunstkritiek. Ik mocht ook een bijdrage leveren.

Iedereen kan bloggen over kunst, tot ergernis van de traditionele kunstcritici

 DOOR ISABEL BANEKE

Kunstkritiek, daar kun je over nadenken. En je zorgen over maken, of er zelfs een omvangrijke serie boeken over maken. Peter de Ruiter, kunsthistoricus aan de Rijksuniversiteit Groningen, doet het allemaal. Vandaag presenteert hij in het Amsterdamse Rijksmuseum het laatste deel van ‘Kunstkritiek in Nederland 1885-2015’ tijdens een symposium.

Continue reading Kunstkritiek in Nederland

Het lichte oog huilt kleuren – Frederique van Rijn

Begin 2016 verbleef Frederique van Rijn (1982) als ‘artist in residence’ in het Luceberthuis in Bergen.

Dichter en kunstenaar Lucebert (1924-1994) is nog steeds voelbaar en zichtbaar aanwezig in zijn woonhuis/atelier dat sinds zijn overlijden in 1992 onveranderd is gebleven. Het inspireerde Van Rijn tot het maken van collages van landschapsfoto’s van de omgeving van Bergen gecombineerd met foto’s van details in het huis en atelier: verfspatten, détails uit etsplaten, schilderingen op muren, penseelstreken, maar ook objecten (bijvoorbeeld zijn doosje pijptabak) of beeldelementen uit zijn schilderijen. In deze serie gaan haar foto’s van Luceberts leefomgeving een soms surrealistische dialoog aan met de stoffelijke getuigen van zijn leven en werk.

In samenwerking met haar grootvader, de dichter Remco Campert (1929), heeft zij de serie tot een hommage aan Lucebert gemaakt. Campert koos bij elke collage een passende dichtregel uit het oeuvre van zijn vriend en mede-Vijftiger Lucebert.

Voor het boek, dat op 3 september uitkomt bij 99uitgevers, schreef ik de inleiding. De foto’s zijn vanaf dan tot 10 december te zien in Museum Kranenburgh in Bergen, van 14 t/m 29 oktober is er een verkooptentoonstelling bij Jan Six Fine Art Gallery, Amsterdam. Klik hier voor meer informatie.

De Verbeke Foundation: tien jaar onaf

Kunstenaars mogen best vieze handen krijgen, vindt kunstverzamelaar Geert Verbeke, in een vorig leven transportondernemer. Zijn Verbeke Foundation in het Belgische Kemzeke, net over de grens bij Hulst, is een eigenzinnig, ongepolijst museum. Het bestaat tien jaar.

(Gepubliceerd in Trouw, 25 april 2017)

Geert Verbeke bij ‘1 m concrete evidence’ van Lodewijk Heylen. Foto: Joke de Wolf

Kijk, we naderen de snelweg’, wijst Geert Verbeke. Inderdaad, er staat zo’n blauw verkeersbord, en in de verte zijn auto’s te horen. We lopen door het park van de Verbeke Foundation, net buiten Antwerpen, aan de snelweg. En jawel. Dwars over het pad, midden tussen het groen, ligt één meter snelweg, 34 meter breed, met betonnen vangrails. En een lantaarnpaal in het midden, natuurlijk, het is een Bélgische snelweg. En het is een kunstwerk van de Belg Lodewijk Heylen. Continue reading De Verbeke Foundation: tien jaar onaf

In Egypte: Sfinxen, obelisken en andere giganten

Jan Herman Insinger (1854-1918), gemummificeerd lichaam van een man genaamd Djed-ptah-anf-ankh, 1886. Rijksmuseum van Oudheden, Leiden

Tijdens zijn eerste nacht op de Nijl schrijft Gustave Flaubert dat hij alle vrouwen van de wereld zou opgeven om één nacht de mummie van Cleopatra te bezitten. Fotografie bood een vorm van bezit op afstand.

De op het oog gezapige passagiers van de ‘Karnak’ koesteren stuk voor stuk haat tegen de rijke Amerikaanse Linnet Ridgeway. Allemaal, behalve Hercule Poirot natuurlijk. In de verfilming uit 1978 van Agatha Christie’s Death on the Nile is de scène van de excursie van het reisgezelschap naar de grote zuilenzaal van Karnak legendarisch. Peter Ustinov, Jane Birkin, Bette Davis en Angela Lansbury dwalen afzonderlijk tussen de reusachtige pilaren. De camera maakt een paar Hitchcock-shots, zoomt uit, maar het gevaar komt van boven: een vallend rotsblok raakt op een haar na het hoofd van Ridgeway.

Lees het hele artikel, verschenen in de Groene Amsterdammer op 29 maart 2017, hier

Pierre Janssen: Idealist of standwerker?

Pierre Janssen in ‘Kunstgrepen’, ca. 1960

Pierre Janssen maakte met zijn tv-programma ‘Kunstgrepen’ een hele generatie Nederlanders vertrouwd met kunst. In een biografie, een documentaire en twee exposities komen ook zijn andere kanten naar voren.

(gepubliceerd in Trouw, 18 april 2017)

De naam Pierre Janssen is als die van Theo Koomen en G.B.J. Hiltermann. Spreek hem uit, en omstanders vanaf een bepaalde leeftijd komen in een melancholische stemming. Ze roepen eerst ‘ach!’, of ‘oh!’, en beginnen dan te praten over persoonlijke herinneringen aan de man in kwestie. Bij Janssen zijn dat vaak diens grote trillende handen en avonden met het hele gezin voor de televisie. En hoe hij mensen, gewóne mensen, enthousiast kon maken voor kunst. Continue reading Pierre Janssen: Idealist of standwerker?

Marie Darrieussecq: ‘Niets zoetelijks, niets heiligs, niets erotisch: een ander soort wellust’

Boek van de week: ‘Hier zijn is heerlijk’. Biograaf Marie Darrieussecq raakte gefascineerd door Paula Modersohn-Becker en schreef een boek over de Duitse kunstschilder.

(gepubliceerd in Trouw, 8 april 2017)

Het eerste werk dat ze van haar zag, flitste bij toeval voorbij. Schrijfster Marie Darrieussecq noemt het zelf een spambericht, de aankondiging voor een psychoanalytisch seminar over moederschap in 2010, waar een kleine afbeelding bij zat. Een schilderij van een moeder met kind. Na het de borst te hebben gegeven ligt ze in de comfortabele houding die Darrieussecq uit eigen ervaring kende maar nooit op schilderijen zag. “Niets zoetelijks, niets heiligs, niets erotisch: een ander soort wellust. Immens.” Continue reading Marie Darrieussecq: ‘Niets zoetelijks, niets heiligs, niets erotisch: een ander soort wellust’

William Eggleston krijgt niet de lofzang die hij verdient

William Eggleston, uit de serie ‘Los Alamos’.

De Amerikaanse fotograaf William Eggleston (1939) bracht kleur in de kunstfotografie. In Amsterdam is nu een magere tentoonstelling van zijn vroegste serie te zien.

(gepubliceerd in Trouw, 18 maart 2017)

Op deze plaats had een lyrische beschrijving kunnen staan van de tentoonstelling over het werk van William Eggleston, die de komende maanden in fotomuseum Foam te zien is. Over hoe de fotograaf, geboren in Memphis, Tenessee in 1939 in een rijke familie, in de jaren zestig en zeventig tegen de traditie van de serieuze zwart-wit-kunstfotografie in kleur ging werken.  Continue reading William Eggleston krijgt niet de lofzang die hij verdient

Prints in Paris rond 1900 – voor de elite én voor de massa

‘Tiens, mon ancien cocher!’ (Verhip, mijn vroegere koetsier!) Le Rire, 23 mei 1896

Lang keken musea neer op de affiches van Toulouse-Lautrec en Charles Chéret. In het Van Gogh Museum is nu te zien hoe het Parijse publiek, de elite én de massa, rond 1900 in Parijs in de ban raakte van deze prentkunst

(gepubliceerd in Trouw, 8 maart 2017)

De verzamelaar houdt de prent liefdevol vast, dichtbij zijn gezicht, alsof de details zo beter tot hem doordringen; hij koestert het papier. Die verzamelaar is dr. Aegidius Timmerman, Jan Toorop portretteerde hem rond 1900. En we zijn, zo lijkt het, bij hem thuis, in zijn werkkamer, waar hij normaal gesproken geen vreemden zou toelaten: naast zijn portret staat een rijk versierde notenhouten kast waar de makers meer dan een jaar aan werkten. Er staan boeken in, maar het draait allemaal om dat wat er achter de klep wordt opgeborgen, een klep versierd met twee naakte vrouwen die met een drukpers in de weer zijn: zijn prentenverzameling. En die was privé. Continue reading Prints in Paris rond 1900 – voor de elite én voor de massa

Over de kunst van het weglaten – Esther Urlus’ film Deletion

Voor het Filmfonds schreef ik een essay naar aanleiding van Esther Urlus’ film Deletion. Urlus maakt haar eigen filmmateriaal, en past daarbij veel oude, fotografische technieken toe. Hier is de publicatie te downloaden – alleen de vormgeving is al prachtig – inclusief teksten van Dick Tuinder, Joris Luyendijk en Peter Klashorst, én links naar Urlus’ film en nog drie andere films.

Kousbroeklezing 7 april over fotografie

‘Percement de l’Avenue de l’Opéra’, Charles Marville, 1877, collectie State Library of Victoria, Melbourne

De zevende Kousbroeklezing, op 7 april 2017 in de Rode Hoed in Amsterdam, heeft als thema fotografie.

Maarten Asscher zal de lezing, met de titel ‘De geboorte van een ruïne’, uitspreken, daarnaast zal ook ik een korte presentatie houden over Charles Marvilles foto’s van Parijs. Kaarten en meer informatie zijn hier te vinden.